JĘZYK OCZYSTY W SZKOLE WALDORFSKIEJ - PIERWSZE LATA NAUKI

Pierwsze 2 - 3 lata nauki szkolnej to wiek, w którym daje jeszcze znać o sobie faza naśladowania w rozwoju dziecka. W uczniu nie ma jeszcze wyraźnej potrzeby, by dystansować się od otaczającego świata. Nauczanie w tym wieku nie może jeszcze przedkładać elementu intelektualnego i kognitywnego nad element wolitywny i społeczny. W nauczaniu języka ojczystego chodzi najpierw o ujęcie jakości związanych z dźwiękiem, rymem, rytmem oraz charakterem liter. Dziecko powinno rozwinąć w sobie indywidualny, nieabstrakcyjny stosunek do poszczególnych liter a potem do całej czynności pisania. W klasie drugiej do dużych liter drukowanych dołączają się małe, a w klasie trzeciej litery pisane. Niekiedy wprowadza się litery pisane już w klasie drugiej szczególnie angażując do tego tzw. dynamiczne rysowanie form. Czytanek używa się zazwyczaj od drugiej klasy. Przedtem czyta się to, co zostało zapisane samodzielnie. W klasie trzeciej pojawiają się początki gramatyki: dzieci uczą się wyróżniać 3 główne części mowy (rzeczownik, przymiotnik, czasownik) i 3 rodzaje zdań (zdanie oznajmujące, pytające i wykrzyknikowe).
Nauka języka ojczystego w szkole waldorfskiej odbywa się nie tylko podczas cykli lekcyjnych poświęconych temu przedmiotowi, ale ma miejsce codziennie w trakcie tzw. części rytmicznej i narracyjnej lekcji głównej. Poza tym fakt, że nauczyciel wychowawca jest stale obecny na lekcji głównej powoduje, iż może on nieustannie czuwać nad pielęgnowaniem mowy ojczystej niezależnie od przedmiotu, który właśnie prowadzi (np. opisy, relacje, charakterystyki z zakresu biologii, historii czy geografii). Można powiedzieć, że nauka języka ojczystego rozciąga się w ten sposób niejako na wszystkie przedmioty a w cyklach języka polskiego znajduje swoją kulminację, szczególnie się intensyfikuje. Ponadto w zależności od potrzeb nauczyciel wprowadzić może dodatkowe lekcje ćwiczeń poświęcone przykładowo ortografii.

* * *

Język jako taki jest dla dziecka w tym wieku jeszcze czymś bardzo zewnętrznym. Istota dziecka nie jest jeszcze na tyle rozwinięta, by móc go przeniknąć i wewnętrznie przeżyć. Takiemu ujmowaniu świata w miarę obca jest umiejętność czytania i pisania, gdyż formy liter nie są obrazami rzeczy i nie mogą być ani w trakcie czytania, ani pisania brane jako takie. Dopiero kiedy świadomość dziecka na tyle zdystansuje się od swojego związku z konkretnymi rzeczami, że przestaje już łączyć formy z postrzeganymi rzeczami i przez to jest w stanie nadawać określonym formom znaczenie konkretnego znaku, pojawia się podstawa dla nauki pisania i czytania.
Zdolność ta występuje około 7 roku życia. Równocześnie towarzyszą jej zmiany w pamięci i życiu wyobrażeniowym dziecka. Oznacza to zasadniczą zmianę w jego stosunku do świata. Do tego co dziecko postrzega dzięki zmysłom dołączać się zaczyna sfera obrazów - przypomnień, które jest ono w stanie już samodzielnie stwarzać i modyfikować.
Dziecko doświadcza jak obok otaczającego go świata zewnętrznego wykształcać się zaczyna coraz bardziej odrębny świat jego własnej duszy. Dzięki temu zaczyna odczuwać siebie coraz bardziej jako odrębną istotę. Teraz też postrzegając formę może już, dzięki zdolności niezależnego od postrzeżeń wyobrażania, nadawać jej jednocześnie znaczenie litery.

* * *

Szczególną wagę w pedagogice waldorfskiej przywiązuje się do nauki pisania, która ma miejsce przed nauką czytania. Ucząc się pisać, zwłaszcza tak jak to się robi w szkołach waldorfskich, angażuje dziecko w sposób szczególny swoją wolę, artystyczne odczuwanie i poczucie języka. Przy nauce czytania apeluje się do zupełnie innych sił, niż przy nauce pisania, czytanie jest o wiele bardziej czynnością intelektualną niż wolicjonalną.. Dopiero, kiedy doprowadzimy pisanie do takiego stadium, iż żyje ono niejako w całym dziecku, dopiero wtedy przejść możemy do właściwej nauki czytania, przetwarzając w czytanie to, co dziecko samo nauczyło się zapisywać. Tak więc ucząc pisania i czytania wychodzi się najpierw od elementu woli - nauka pisma i dopiero stopniowo przechodzi się do sfery związanej bardziej z intelektem - nauka czytania. Jeśli uwzględnić fakt, że pismo musiało rozwinąć się z mowy po czym dopiero wtedy przejść można było do czytania, to metodę uwzględniającą taką właśnie kolejność można by określić jako genetyczną.
Nauka pisania trwa stosunkowo długo, gdyż każda litera wyprowadzana jest z konkretnego obrazu, który jest ilustracją do opowiadanej przez nauczyciela baśni. Taka droga od żywego obrazu, do abstrakcyjnej litery jest powtórzeniem w psychicznym rozwoju dziecka procesu jaki dokonał się w ludzkości w czasach starożytnych a mianowicie przejścia od pisma obrazkowego do liter alfabetu. Dzięki takiej metodzie dziecko jest w stanie wyrobić sobie osobisty stosunek do każdej litery i dzięki temu łagodnie wkraczać w obcy mu świat abstrakcyjnych znaków. Dodatkową zaletą takiego podejścia jest wzbogacanie wewnętrznego życia dziecka. Dusza dziecka wypełnia się obrazami i przeżyciami z baśni, które dzięki swoim myślom przewodnim jak: zwycięstwo dobra nad złem, nagroda za dobre uczynki a kara za złe odpowiadają widzeniu świata przez dziecko w tym wieku i przez to w najlepszy sposób mu ten świat przybliżają. Z tego też powodu baśnie stanowią główny wątek narracyjny w klasie pierwszej. Opowiadanie baśni a potem bajek i legend (w klasie 2) to pierwszy krok, dzięki któremu dziecko zbliża się do świata literatury i sztuki.

* * *

Główne cele nauczania w klasie I ująć można by ująć jako "łagodne przejście" od obrazowej czynności rysowania do umiejętności pisania a następnie (od umiejętności pisania) do nauki czytania własnoręcznie zapisanych tekstów jak również od życia w obrazach do umiejętności wyrażania ich słowem i gestem. Ważnym celem jest też przeżycie prawd o życiu i świecie zawartych w obrazach baśniowych oraz budzenie miłości do natury i otaczającego świata.
Głównym materiałem narracyjnym są wspomniane już baśnie. Poza tym materiał nauczania stanowią utrzymane w baśniowym nastroju historie przyrodnicze (w których rozmawiają ze sobą kamienie, rośliny, zwierzęta i ludzie), poezja dziecięca o tematyce związanej m.in. z przyrodą, porami roku, świętami (wiersze powinny być piękne i rytmiczne) ewentualnie teksty, inscenizacje i wiersze tworzone przez nauczyciela zgodnie z rozpoznaniem potrzeb klasy.

SPECYFIKA NAUCZANIA

Większość przedmiotów w szkołach waldorfskich nauczana jest w ramach 3-4 tygodniowych cykli lekcyjnych. Nauczanie w cyklach umożliwia lepszą koncentrację i bardziej intensywny kontakt z przerobionym materiałem, który można dzięki temu opracowywać w zwarte, łatwe do zapamiętania obrazy. Uczniowie mają dostatecznie dużo czasu, aby przejść przez różne formy i fazy uczenia, od postrzegania do zrozumienia, od ćwiczenia do opanowania. Cykle lekcyjne realizowane są w formie tzw. lekcji głównej, będącej podstawową jednostką zajęć dydaktycznych. Obejmuje ona dwie pierwsze godziny nauki i dzieli się na 3 części. Pierwsza z nich to część rytmiczna: rozbudza ona dzieci, scala je w spójny zespół klasowy, nastraja i przygotowuje do udziału we właściwych zajęciach. Materiał wykorzystywany w tej części stanowią ćwiczenia rytmiczne, gry i zabawy ruchowe, wiersze i piosenki powiązane tematycznie z aktualnym cyklem lekcyjnym bądź/i porą roku oraz różne ćwiczenia językowe "kultywujące" mowę. W części rytmicznej wszystkie dzieci regularnie ćwiczą grę na flecie. Druga z kolei to część merytoryczna, w której najpierw ma miejsce powtórka, refleksja i pogłębienie materiału z poprzedniego dnia, potem wprowadzenie nowego materiału i kontynuacja głównego tematu a na koniec podsumowanie, opis i odpowiednie rysunki. Lekcję kończy część narracyjna, w której nauczyciel opowiada dzieciom różne opowieści i historie o tematyce zgodnej ze specyfiką danej fazy rozwojowej ucznia. Aby dzieci uzyskać mogły konieczną wprawę i pewność zwłaszcza w pisaniu, czytaniu i rachowaniu organizowane są, poza głównym cyklem lekcyjnym, dodatkowe lekcje ćwiczeń. Ponieważ myślenie przychodzi dziecku najłatwiej rano, na lekcji głównej nauczane są przedmioty wymagające przede wszystkim wiedzy, rozumienia i wyobraźni - matematyka, fizyka, geografia, biologia, historia, język ojczysty. Po lekcji głównej przychodzi czas na te przedmioty, które wymagają stałego , powtarzalnego ćwiczenia w wymiarze pojedynczych godzin lekcyjnych: języki obce, muzyka, gimnastyka, eurytmia, malowanie, religia. Prace ręczne, zajęcia warsztatowe, uprawa ogrodu - najczęściej w dwu następujących po sobie godzinach - są w miarę możności przekładane na godziny popołudniowe. Taka organizacja dnia szkolnego: najpierw przedmioty kładące szczególny nacisk na sferę kognitywną, potem uczuciowo-artystyczną a na koniec praktyczno - wolitywną stanowi rezultat uwzględnienia naturalnego rytmu dziennego dziecka i nie opiera się na potrzebach (a nieraz i na wygodnictwie) nauczycieli. Poza tym dąży się do tego, aby w trakcie każdej lekcji zachowana była równowaga między pracą indywidualną a zespołową, między recepcją a ekspresją, między przyjmowaniem i przeżywaniem a wykonaniem i nadawaniem kształtu inaczej mówiąc: między "wdechem" a "wydechem". Kiedy uczniowie w odpowiednim rytmie na przemian słuchają i mówią, obserwują i piszą (malują, lepią), kiedy napięcie i powagę równoważy w obrębie lekcji humor i "luz", to wtedy lekcja "oddycha" , nie jest jednostajna i nudna a uczniowie lepiej łączą się z przerabianymi treściami. Nie trzeba chyba dodawać, że znacznie mniej jest wtedy problemów natury wychowawczej. Nauczyciel nie zawsze objaśnia wszystko do końca, ale często ważne pytania świadomie pozostawia otwarte. Takie otwarte pytania pobudzają wyobraźnię i chęć poznawczą. Kiedy następnego dnia powraca się do nich, z reguły można liczyć na znacznie większą reakcję ze strony uczniów. W trakcie nauczania nie stosuje się ocen cyfrowych i nie ma drugoroczności, gdyż nauka nie ma na celu selekcji i rywalizacji. Jedyna godna rywalizacja, do której pobudza szkoła i nauczyciel to rywalizacja a raczej współzawodnictwo z samym sobą, wyrastanie ponad to, czym się jest i dążenie do tego, by stać się tym, czym stać się można. Nie jest kwestią to, czy ktoś jest lepszy od kogoś innego, lecz to czy samemu jest się u szczytu swoich możliwości. Szkoła jako miejsce współzawodnictwa i rywalizacji jest elementem niesprawiedliwości społecznej. To co wymusza na dziecku presja ocen niewiele przyczynia się do rozwoju jego samodzielności i poczucia odpowiedzialności. Dlatego pod koniec roku szkolnego każdy uczeń w szkole waldorfskiej otrzymuje obszerne świadectwo opisowe z charakterystyką własnego rozwoju, osiągnięć szkolnych, poczynionych postępów w nauce, zauważonych trudności, a także rodzaju zastosowanej pomocy. Najważniejszym osiągnięciem ucznia jest jego rozwój. Świadectwo opisuje zatem rozwój dziecka jako jego najważniejsze osiągnięcie. Ponieważ nie istnieje zjawisko drugoroczności dziecko może być pewne swojej przynależności do danej klasy jako grupy społecznej, niezależnie od uzdolnień czy cech charakteru. Daje mu to poczucie wartości swojej osoby, poczucie bezpieczeństwa i głębokie przekonanie o swojej przynależności do społeczności. Poza tym treści programowe, które odnoszą się zawsze do danej fazy rozwojowej nie spełniałyby swojej roli wobec ucznia powtarzającego klasę.